Usono
El 
, the free encyclopedia
| United States of America | |
| Unuiĝintaj Ŝtatoj de Ameriko | |
 (Detaloj) |  (Detaloj) |
| Nacia himno: The Star-Spangled Banner La stelplena standardo | |
| Nacia devizo: In God We Trust kaj E pluribus unum Dion ni fidas kaj El pluraj unu | |
.svg) | |
| Bazaj informoj | |
|---|---|
| Ĉefurbo | Vaŝingtono |
| Ĉefa(j) lingvo(j) | angla hispana |
| Plej ofta(j) religio(j) | protestantismo (52%) katolikismo (27%) nenia (10%) alia (10%) mormonismo (2%) judismo (1%) islamo (1%) (2002) |
| Areo % de akvo | 9.631.420 km² 4,87% |
| Loĝantaro | 300,424,097 (2006) |
| Loĝdenso | 31/km² |
| Loĝantoj | German-amerikoj Afrik-amerikoj Irland-amerikoj Angl-amerikoj Meksik-amerikoj Ital-amerikoj Pol-amerikoj |
| Horzono | UTC-5 al -10 UTC-4 al -10 (somere) |
| Interreta domajno | .us |
| Landokodo | US (ISO 3166) USA (aŭtoj) |
| Telefona kodo | 1 |
| Politiko | |
| Politika sistemo | Federacia respubliko |
| Ŝtatestro | Barack Obama |
| Ĉefministro | Barack Obama |
| Nacia tago | 4-a de julio |
| Sendependiĝo disde Anglio | 4-a de julio 1776 |
| Ekonomio | |
| Valuto | Usona dolaro (USD) |
| MEP - Suma - Pokapa | laŭ 2007 $13,543 duilionoj $ 43.444 |
| Esperanto-movado | |
| Landa E-asocio | Esperanto-Ligo por Norda Ameriko |
Usono, Unuiĝintaj Ŝtatoj de Ameriko (angle: The United States of America; mallonge: USA, US de America) estas federala konstitucia respubliko kiu konsistas el 50 subŝtatoj kaj federala distrikto.
Usono estas preskaŭ tute en la okcidenta hemisfero. Ĝiaj kvardek-ok koneksaj subŝtatoj kaj ĝia ĉefurbo Vaŝingtono situas en Nordameriko; la plej granda parto de Usono (la t.n. 48 ŝtatoj, krom Alasko kaj Havajo) limitiĝas norde de Kanado, oriente de la Atlantika Oceano, sude de la Golfo de Meksiko kaj Meksiko, kaj okcidente de la Pacifika Oceano. Alasko lokiĝas nord-okcidente de Kanado, kaj Havajo lokiĝas enmeze de la Pacifika Oceano. Usono ankaŭ posedas dek kvar teritoriojn, inkluzive de Gvamo kaj Puerto-Riko.
Kun pli ol 300 milionoj da loĝantoj, kiuj loĝas sur 3,79 milionoj da kvadrataj mejloj, Usono estas la tria plej granda lando de la mondo laŭ loĝantaro, kaj la tria aŭ la kvara laŭ teritorio. Usono estas unu el la etne plej diversaj nacioj en la mondo, rezulte de jarcentoj de amasa enmigrado, ĉefe de Eŭropo, sed ankaŭ de aliaj partoj de la mondo. Kiel rezulto de la enmigrado la usona socio estas unu el la plej variaj kaj kompleksaj en la mondo. La reganta kulturo baziĝas klare sur la kristana, eŭropa kulturo. La originaj loĝantoj (indiĝenaj nordamerikaj triboj) estis forpelitaj de sia teritorioj kaj metitaj en reservejojn; de la deksepa ĝis la deknaŭa jarcento, multe da ili estis mortigitaj per malsano (kaptis de eŭropaj koloniantoj) kaj militoj. Nuntempe, ilia kulturo preskaŭ malaperis.
La aktuala nacio estis fondita de la originalaj dek tri kolonioj de Britujo, kiuj situas ĉe la plej orienta landlimo (marbordo) de la lando. Post deklari sin mem sendependaj ŝtatoj, ili eldonis la Usonan Deklaron de Sendependeco je la 4-a de julio 1776. La ribelaj ŝtatoj venkis Britujon en la Usona Revolucio. Tiu estis la unua sukcesplena kolonia milito de sendependeco.
Federala kunveno adoptis la nuntempan Usonan Konstitucion je la 17-a de decembro 1783. Ĝia ratifo dum la sekvonta jaro kunigis la subŝtatojn je unu federala republiko. En 1791, la unuaj dek amendoj al la Usona Konstitucio estis ratifitaj. Ĉi tiuj dek amendoj (nomitaj angle la "bill of rights") garantias protektadon de la usonaj civitanoj de registara potenco. Ekzemple, la unua amendo al la Usona Konstitucio garantias, ke usonaj civitanoj per leĝo rajtas havi iun ajn religion, paroli libere pri iu ajn temo, kunveni por protesti, ktp.
En la 19-a jarcento Usono akiris terenon de Francujo, Meksikanino, Hispanujo, Rusujo, la Respublikon de Teksaso kaj la Respublikon de Havajo. La Usona Enlanda Milito finis sklavecon en Usono kaj preventis konstantan fendiĝon de la lando. Mallonga milito kun Hispanujo en 1898 kaj la partopreno de Usono en la Unua Mondmilito montris, ke Usono estis monda milita potenco. Dum la dua mondmilito Usono iĝis la unua lando, kiu kreis nuklean armilon.
Usono estas nuntempe konsiderata la plej potenca kaj riĉa lando en la mondo. Havante la plej grandan amaskulturon de la mondo, ĝi profunde influas amaskulturon tra la mondo, de Holivudo al hiphopo, kaj, per tiuj ĉi, influas la morojn de aliaj landoj.
Enhavo |
[redakti] Etimologio
La esperanta etimologio de la vorto Usono ŝajnas kvazaŭ-mistera, sed laŭ la Reta Vortaro:
Malgraŭ la impreso kiun oni povas ricevi el PIV, en Esperanto la vorto Usono ne estas mallongigo de "Unuiĝintaj Ŝtatoj de Nord-Ameriko", sed plenvalora vorto, inventita ekster Esperantujo de usonano Frank Lloyd Wright (en la formo "Usonia", ĉe la limo inter 19/20 jc), kiu tamen plej firme enradikiĝis en Esperanto.
Tamen, Zamenhof uzis tiun nomon en prelego ĉe la 6-a Universala Kongreso en Vaŝingtono.
[redakti] La plej grandaj urboj
La datumoj estas de la jaro 2000. La nombroj montras milionojn da loĝantoj. Ne temas pri la loĝantoj ene de la juraj limoj de la urboj, sed pri ampleksaj regionoj kun multaj antaŭurbetoj kaj eĉ memstaraj urboj, kies centron formas la nomitaj urboj.
| 20,25 | Novjorko (#2 tutmonde) |
| 16,15 | Los-Anĝeleso (#7 tutmonde) |
| 8,85 | Ĉikago |
| 7,45 | Vaŝingtono/Baltimoro |
| 6,85 | Sanfrancisko |
| 6,05 | Filadelfio |
| 5,65 | Bostono |
| 5,40 | Detrojto |
| 4,95 | Dalaso |
| 4,65 | Hjustono |
| 3,95 | Atlanto |
| 3,75 | Miamio |
| 3,60 | Seatlo |
| 3,15 | Fenikso |
| 2,95 | Klevlando |
| 2,95 | Mineapolo |
| 2,80 | San-Diego |
| 2,60 | Sankta Luiso |
| 2,50 | Denvero |
| 2,40 | Picburgo |
| 2,30 | Portlando |
| 2,30 | Tampo |
| 2,00 | Cincinatio |
[redakti] Demografio
| Demografio de Usono | |
|---|---|
| Loĝantaro[1] | |
| Loĝantaro | 303 127 463 |
| Jara loĝantara kresko | 0,89 % |
| Neregistriĝintaj almigrintoj | ĉirkaŭ 12 milionoj |
| Civitanoj en eksterlando | 3 milionoj ĝis 7 milionoj |
| Etnoj | |
| Etnaj grupoj kun pli ol unu miliono da anoj | 31 |
| Germanaj usonanoj | 15,6 % |
| Afrikaj usonanoj | 12,9 % |
| Irlandanaj usonanoj | 10,8 % |
| Anglaj usonanoj | 8,7 % |
| Meksikaj usonanoj | 6,5 % |
| Italaj usonanoj | 5,6 % |
| Skandinaviaj usonanoj | 3,7 % |
| Polaj usonanoj | 3,2 % |
| Francaj usonanoj | 3,0 % |
| Indiĝenaj usonanoj | 2,8 % |
| Rasoj kaj etnoj (2007) | |
| Blankuloj | 80,0 % |
| Nigruloj | 12,8 % |
| Azianoj | 4,4 % |
| Indiĝenaj usonanoj kaj inuitoj | 1,0 % |
| Pacifikaj insulanoj | 0,2 % |
| Ceteraj / hibridoj | 1,6 % |
| Hispanoj (egale de kiu raso) | 15,1 % |
| Lingvoj | |
| La angla (sole) | 214,8 milionoj |
| La hispana | 29,7 milionoj |
| La ĉina | 2,2 milionoj |
| La franca inkluzive de la kreola | 1,4 milionoj |
| La tagalogo | 1,3 milionoj |
| La germana | 1,1 milionoj |
| La vjetnama | 1,1 milionoj |
| FONTO: US Department of Commerce | |
[redakti] Ŝtatoj
Usono konsistas el 50 ŝtatoj:
| ||||||||||
[redakti] Etnoj
- 83,5 % eŭropana (el Germanio, Irlando, Britio, Italio, Meksiko, Pollando, Rumanio, Rusio, Kubo, ktp),
- 12,4 % afrikana (el okcidenta Afriko, Jamajko, Haitio, ktp),
- 3,3 % aziana (el Ĉinio, Filipinoj, Sud-Koreio, Vjetnamio, Barato, Japanio, ktp),
- 0,8 % amerikana
Je 1996, la plimulto da la 916 mil (laŭleĝaj) enmigrintoj venis el Meksiko (164 mil), Filipinoj (56), Barato (45), Vjetnamio (42), Ĉinio (42), Domingo (40), Kubo (26), Ukrainio (21), Rusio (20) kaj Jamajko (19).
[redakti] Lingvoj
Denaskaj lingvoj en 1990. La nombroj montras milionojn da parolantoj.
| 198,60 | angla |
| 17,34 | hispana |
| 1,70 | franca |
| 1,55 | germana |
| 1,31 | itala |
| 1,25 | ĉina |
| 0,84 | filipina |
| 0,72 | pola |
| 0,63 | korea |
| 0,51 | vjetnama |
| 5,99 | aliaj |
Kun 500–100 mil parolantoj: la portugala (430), japana (428), greka (388), araba (355), hindia kaj urduo (331), rusa (242), jida (213), taja (206), persa (201), haitia (189), armena (150), navaha (149), hungara (148), hebrea (144), nederlanda (143), kmera (127), guĝarata (102). 2,04 milionoj parolas lingvojn kun malpli ol 100 mil usonaj parolantoj. legpova: 97 % (97 % viroj, 97 % virinoj) (1979, takso)
[redakti] Historio
[redakti] Ekonomio
Vidu Agrikulturo de Usono
[redakti] Ceteraj informoj
Rimarkinde malmulte da usonanoj uzas la SI-sistemon. La nacio oficiale agnoskas kaj ĝin kaj la imperian sistemon, kaj permesas ke oni skribu postulatajn mezurdeklarojn per aŭ unu aŭ la alia; tamen la plejparto da la popolo pli konas la imperian sistemon.
- Semotaŭga: 19 %
- Loĝantaro: urbanoj 77 % (2000)
- homoj en kv. km da semotaŭga tero: 158,2 (2000)
- kreskanta elcento: 0,91 % (2000, takso)
- naskoj: po 14,2 el 1000 homoj en jaro (2000, takso)
- mortoj: po 8,7 el 1000 homoj en jaro (2000, takso)
- migrantoj: po +3,5 el 1000 homoj en jaro (2000, takso)
- mortokvanto de beboj: po 6,82 mortoj el 1000 naskoj (2000, takso)
- infanoj je virino: po 2,06 infanoj naskitaj de virino
- meza vivo-longeco: 77,12 jaroj (74,24 viroj, 79,9 virinoj) (2000, takso)
- organizoj: UNO (1945), NATO
- konstitucio: la 4-an marto 1789
- korupteco: 8,7 CPI (10 = honesta, 0,0 = tute korupta) (2000)
- ekonomio: 3169,0 Md (1998, takso)
- por kapo: 11,50 kd (1998, takso)
- kreska elcento: 4,1 % (1999, takso)
- inflacio: 2,2 % (1999)
- senokupeco: 4,2 % (1999)
- valuto: usona dolaro ($)
[redakti] Esperanto en Usono
Vidu apartan artikolon: Usono:Esperanto-movado
[redakti] Aliaj projektoj
 | Rilataj artikoloj troviĝas en Portalo pri Nordameriko |
[redakti] Referencoj
[redakti] Eksteraj ligiloj
lingvaj situacio kaj leĝaro en usono (france)- [1] Unuetaĝa Usono (ruse, esperante, angle)
| ||||||
| ||||||
[記事全文]
® は 
